Zonder traceerbaarheid, geen vertrouwen: uitlegbare AI als fundament voor een open overheid

De Woo gaat niet over dossiers of termijnen, maar over publieke waarden: transparantie, democratische controle en vertrouwen. Burgers, journalisten en toezichthouders willen begrijpelijke antwoorden over hoe besluiten tot stand komen.

Tegelijkertijd staat deze belofte onder groeiende druk. De Kamerbrief over AI en de Woo van 16 februari 2026 schetst hoe technologie kan bijdragen aan een betere uitvoering, maar maakt ook duidelijk dat veel initiatieven nog in de kinderschoenen staan en dat opschaling scherpere keuzes vraagt in samenwerking, governance en informatievoorziening. De kernvraag is niet of de overheid transparant wil zijn, maar of zij haar eigen besluitvorming kan volgen, uitleggen en reproduceren. Zolang openbaarheid vooral een herstelactie achteraf blijft, blijft vertrouwen kwetsbaar. Dit moeten we anders aanpakken, en snel.

De uitdagingen

Toenemende druk op transparantie en vertrouwen

De uitvoering van de Woo veroorzaakt structureel hoge kosten, lange doorlooptijden en frictie. Ministeries doen gemiddeld 143–188 dagen over een Woo-verzoek, tegen een wettelijke termijn van 42 dagen. Bij gemiddeld 2.000 verzoeken per jaar en 30–60 uur inzet per verzoek bedragen de directe uitvoeringskosten circa 5 tot 10 miljoen euro per jaar, exclusief dwangsommen.

De oorzaak ligt niet in de wet, maar in een versnipperde informatiehuishouding en handmatige processen. Dit belemmert journalisten en maatschappelijke organisaties in hun controlerende rol, verhoogt de werkdruk bij ambtelijke organisaties, en dwingt bestuurders besluiten achteraf toe te lichten op basis van onvolledige informatie. Het gevolg is een vicieuze cirkel van nieuwe vragen en oplopende Woo-verzoeken. De Woo maakt dit zichtbaar, maar veroorzaakt het niet.

Huidige initiatieven: logisch, maar ontoereikend

De afgelopen jaren is stevig ingezet op technologische oplossingen — AI voor zoeken, classificeren en anonimiseren — met veel technisch succesvolle pilots. Toch blijkt het merendeel lastig op te schalen: pilots verbeteren een onderdeel van het proces, maar veranderen het proces zelf niet.

De geschiedenis van het Platform Open Overheidsinformatie (PLOOI) onderstreept dit. De ambitie van één centrale vindplaats was logisch, maar in de praktijk bleek centrale ontsluiting niet te werken zonder eenduidige vastlegging, consistente metadata en duidelijke afspraken over eigenaarschap aan de bron. De les: vindbaarheid begint niet bij een platform, maar bij grip op informatie aan de bron.

De kern: niet in control zijn

Onder de druk en falende opschaling ligt één structureel probleem: veel organisaties zijn onvoldoende in control over hun informatie en besluitvorming. Besluiten komen tot stand over meerdere systemen en informele kanalen; informatie is verspreid en vastlegging inconsistent. Traceerbaarheid ontbreekt: het is moeilijk te reconstrueren hoe een besluit tot stand kwam en welke afwegingen zijn gemaakt.

Openbaarheid wordt zo een herstelactie achteraf. AI kan dat proces versnellen, maar zolang het onderliggende probleem niet is opgelost, blijft versnelling symptoombestrijding. Wie vooral inzet op sneller afhandelen, zonder grip op uitlegbaarheid en traceerbaarheid, verschuift het probleem vooruit.

Onze visie

Sopra Steria ziet de Woo niet als dossierproces, maar als publieke waarde-opgave. Vertrouwen win je niet met losse documenten, maar met informatie die vindbaar, navolgbaar en uitlegbaar is. Dat vraagt om niet langer documenten centraal te stellen, maar de besluitvorming zelf. Zolang openheid rond documenten en verzoeken wordt georganiseerd, blijft ze reactief. Openheid moet geen eindpunt van een verzoek zijn, maar een eigenschap van de informatievoorziening.

Van reactief naar proactief: door te begrijpen welke besluiten en thema's structureel vragen oproepen, kan transparantie gerichter worden ingericht. Proactieve transparantie betekent niet alles publiceren, maar begrijpelijk ontsluiten wat ertoe doet. Dat verlaagt de druk op Woo-processen en geeft burgers en journalisten context in plaats van fragmenten.

Meer eisen aan AI: AI is een versneller voor schaalbare traceerbaarheid, geen doel op zich. AI-toepassingen moeten uitlegbaar, controleerbaar en beheersbaar zijn — zichtbaar wat het systeem doet, waarom, en op basis waarvan. Dat vraagt om vanaf het begin te ontwerpen voor governance en verantwoording.

Openbaarheid en privacy als ontwerpvraag: deze staan niet tegenover elkaar, maar zijn twee kanten van dezelfde vraag. Wanneer besluitvorming en uitzonderingsgronden traceerbaar zijn ingericht, wordt privacybescherming juist sterker.

De knelpunten rond de Woo zijn het gevolg van eerdere ontwerpkeuzes, niet onvermijdelijk. Dit kan dus wél, mits je het goed ontwerpt.

Duurzame beheersing van de Woo

De grootste potentie van AI zit niet in het versnellen van Woo-verzoeken, maar in het verminderen ervan, door veelgevraagde informatie proactief beschikbaar te maken. Dat levert kortere doorlooptijden, lagere werkdruk door hergebruik, en meer vertrouwen door traceerbaarheid.

Het gaat om het herontwerpen van het hele waardeproces — van vastlegging aan de bron tot verantwoording naar buiten — niet om het versnellen van één stap. Dit vraagt een volwassen informatiehuishouding met structurele vastlegging in zakenregistraties, metadata, auditlogs en event-registraties; documenten zijn vooral de leesbare vertaling daarvan. Zonder dit fundament blijft iedere maatregel, ook AI, symptoombestrijding.

AI als versneller, mits verantwoord ingezet, vraagt om: heldere governance (rollen, kaders, borging in beleid); monitoring van gebruik en prestaties met signalering van afwijkingen; traceerbare audittrails om achteraf te kunnen reconstrueren wat er gebeurde en waarom; en human-in-the-loop, waarbij mensen aantoonbaar worden ondersteund bij besluiten. De AI-verordening onderstreept dit: toepassingen bij Woo-verzoeken vallen al snel in de hoog-risicocategorie en vereisen aantoonbare beheersmaatregelen.

Modulaire, bewezen componenten: om betrouwbaar op te schalen is het van belang modulair te bouwen met bewezen, herbruikbare en bij voorkeur open source bouwstenen, zodat organisaties niet telkens opnieuw het wiel hoeven uit te vinden.

Een voorbeeld hiervan is Sopra Steria's "Advanced Search & Retrieval"-oplossing: semantisch zoeken op betekenis in plaats van exacte woorden, inzetbaar bij Woo-verzoeken én bij het structureel verbeteren van de informatiehuishouding. Kenmerkend zijn een automatisch validatiemechanisme om instellingen en taalmodellen te vergelijken en optimaliseren (onderzoek van Sopra Steria in 2025 toonde aan dat instellingen als hybride zoeken zo optimaal gekozen kunnen worden), en centraal zoeken over datasilo's — via inladen of federatief zoeken, waarbij data in de bron blijft en gebruikers alleen toegang hebben tot wat ze mogen zien. De oplossing is modulair, opensource en inzetbaar op publieke cloud, private cloud of on-premise.

Van ambitie naar uitvoering

De komende periode is bepalend voor de rol van AI binnen de Woo. Sopra Steria Nederland ondersteunt de overheid van visie naar implementatie en adoptie op grote schaal, en roept de overheid op strengere eisen te stellen aan modulariteit, betrouwbaarheid en schaalbaarheid — en te eisen dat toegevoegde waarde in pilots met bewijs wordt aangetoond, anders is het inefficiënte besteding van publiek geld.

Vanuit brede domeinkennis ziet Sopra Steria behoefte aan een alternatief voor zowel big tech als start-ups, en investeert daarom al jaren in het eigen Advanced Search & Retrieval-product: ontworpen voor verantwoorde, schaalbare AI, ter ondersteuning van de Woo-uitvoering én ter structurele versterking van de informatiehuishouding.

Wil je verkennen hoe AI kan bijdragen aan een mensgerichte, toekomstbestendige Woo-uitvoering binnen jouw organisatie? Neem contact met ons op.

Door: Sopra Steria