Van schijnsoeverein naar 'Europe first'

Soevereiniteit, het is eindelijk tijd

Toen Trump op 5 november 2024 zijn tweede verkiezingszege boekte, klonken de alarmbellen - die door techneuten al jarenlang geluid werden - eindelijk door de muren heen, die daarvoor wel van massief beton gemaakt leken te zijn, van de overheid, directiekamers, tech-bedrijven, en de maatschappij. (Althans, bij de meeste.)

"Als Trump met het verkeerde been uit bed stapt, zijn wij onze data kwijt," is inmiddels de consensus, en dat breedgedragen besef is een héél positieve ontwikkeling in een wereld waarin de bestaande wereldorde elke dag, beetje bij beetje verder afgebroken wordt.

Vorig jaar promoveerde deze angst al van risico naar werkelijkheid bij het Internationaal Strafhof, waarbij het Microsoft-account van de hoofdaanklager afgesloten werd - omdat de VS dat even besloot. De controle glipt al lang door onze vingers heen, maar toen pas keken we naar onze handen.

Gevat door branchevereniging Dutch Cloud Community: "Niemand, geen overheid, geen gemeente, geen bedrijf, zelfs niet regeringsleiders of krijgsmachten, kan op dit moment van Amerikaanse providers een garantie krijgen dat de integriteit van hun data en de continuïteit van de dienstverlening altijd geborgd zal blijven."

Managers krijgen de schuld, maar het ligt vooral aan ons

Op een bepaald punt hebben wij Europeanen ervoor gekozen om kritieke infrastructuur van onze ziekenhuizen, overheden, belastinginning - zo'n beetje alles waar Europa en ook ons mooie Nederland op draait - aan een grote mogendheid toe te vertrouwen.

Daar waren twee redenen voor.

Allereerst: een puur commerciële, opportunistische afweging in de eeuwige zoektocht naar efficiëntie. Van managers, bestuurders, consultants en bedrijfseconomen die berekenden dat het efficiënter is om zo veel mogelijk uit te besteden, naar waar ter wereld dan ook. Ook al vergroot het je afhankelijkheid met een factortje Noordpool: op het volgende kwartaalrapport moeten de cijfers altijd weer groener. Ook niet vrij van blaam zijn developers, bureaus, bouwers en allerhande techneuten die op hun wenken werden bediend met de o zo handige tools van de grote cloud-providers, die - laten we eerlijk zijn - fantastisch goed werken. Ook burgers surften mee op de Amerikaanse tech-golf: in 2004 kon je 'connecten' met je 'friends' op Facebook, de eerste Europese straten verschenen in 2007 op Google Maps, de iPhone volgde, en inmiddels zijn we beland in de AI-apotheose. Allemaal op basis van het (naïeve) toekomstbeeld dat we voor altijd vriendjes met iedereen - en vooral Amerika - zouden zijn.

Maar er is een veel belangrijker reden voor onze outsourcing-drang, die iets fundamentelers blootlegt: onze volksaard, zo je wilt. Je maakt je hele continent alléén afhankelijk van een wereldmacht als je niet op je eigen capaciteiten vertrouwt. Kennelijk achtten we Europea niet van genoeg waarde om de touwtjes ijverig in eigen handen te houden. Termen als 'gemakzuchtig' en 'naïef' komen bij me op, maar voor wie dat nog een stap te ver is, moet toch minstens concluderen dat er een mate van 'luiheid' in ons zit of heeft gezeten. We wisten best dat Uncle Sam ons ieder moment de deur kon wijzen, maar het gemak won het telkens van de risico's.

Soevereiniteit is méér dan we denken

Terug naar die alarmbellen. Legio tech-bedrijven en overheidsinstanties proberen inmiddels haastig hun afhankelijkheid van Amerikaanse diensten uit te bannen. Wie nog niet zover is, is zich er minstens van bewust zijn dat ze iets moeten doen. Nog geen ideale situatie - we blijven voorlopig afhankelijk van Sams grillen - maar het besef zelve hadden we twee jaar geleden voor on-mo-ge-lijk gehouden.

Maar: je servers terugschuiven naar Europa maakt je nog niet Europees of soeverein. Sterker nog: het maakt je een schijnsoeverein.

De grootste hoster van Nederland, die jarenlang met geen woord repte over privacy, autonomie of Europa, is nu op de soevereiniteitstrein van Berlijn tot Constantinopel gesprongen. Zoek maar eens naar 'Europese hosting': het gros van de hosters, ISP's, MSP's, enzovoorts loopt sinds een jaar of twee te koop met "servers in Europese datacenters."

Haal je je data terug naar de EU omdat in een directiekamer wordt besloten dat het geopolitieke risico te groot is geworden? Of omdat je je in alles achter de Europese normen en waarden schaart? Waar Amerikaanse bedrijven hun successen toeschrijven aan oneindige kansen in 'the land of the free', lijken wij Europeanen alleen het broodnodige te doen omdat er acuut geopolitieke onrust is ontstaan.

Dat is geen soevereiniteit, maar risicobeheersing. We lijken onze definitie van soevereiniteit ingeperkt te hebben tot: "kan Amerika ons een oor aannaaien als ze dat willen?". Sla het woordenboek erop na en je zult zien dat ware soevereiniteit draait om zelfbeschikking in de breedste zin: achter bepaalde normen en waarden staan, je cultuur hoog achten, jezelf kunnen reden door talent koste wat het kost hier te houden.

Onze servers terughalen naar het vasteland is een goede en noodzakelijke eerste stap, maar écht soeverein is dat je nooit opnieuw in deze afhankelijkheid terechtkomt. Dat vereist een ingreep in onze mentaliteit en ons zelfbeeld.

Vergelijk het met Ozempic: tuurlijk kun je elke dag een tabletje slikken om gewicht te verliezen, maar dat maakt je nog niet gezond. Daarvoor moet je je levensstijl ingrijpend aanpakken, anders moet je straks wéér aan de afslank.

'Europe first': we zijn meer dan een serverparkeerplaats

Als je de gemiddelde Amerikaan vertelt dat je hier geen $300,000 hoeft te dokken na een ziekenhuisoperatie, kijkt die je glazig aan. Dat je hier lastig op straat gezet kunt worden omdat de baas met het verkeerde been uit be is gestapt, zou voor veel Amerikanen reden zijn om gelijk een enkeltje Amsterdam te boeken.

Wat ik wil zeggen: veel van wat we hier in Europa normaal vinden, is dat in feite niet. Veel doen we hier humaner, ethischer en duurzamer, en daar mogen we ons bewust van worden - trots zelfs - en naar gaan gedragen.

Net zoals de cloud-first-strategie in 2007 haar intrede deed, is het aan ons - het bedrijfsleven, mkb, start-ups, investeerders, overheid - om een 'Europe first'-mentaliteit aan te gaan hangen: ondernemen vanuit een intrinsiek besef van, en waardering voor, wat onze unie uniek maakt. Dat is veruit het meest effectieve instrument om onze soevereiniteit te garanderen: neem je je gemeenschap serieus, dan geldt dat ook voor haar ondernemers, infrastructuur, economie en ecosysteem en alle bijbehorende investeringen.

Ik ben er terdege van bewust dat woorden als 'first' en 'trots' je doen belanden in een populistisch hokje waar ik - voor alle duidelijkheid - niet in thuishoor. Maar feit is: als Amerika voor zichzelf kiest, rest ons alleen dat ook te doen.

Wat is 'Europe first' dan?

De kern van 'Europe first' is even simpel als abstract: onderneem volgens de Europese normen en waarden die - geloof het of niet - écht uniek zijn in een wereld waar we niet meer opkijken van schendingen van het internationaal recht, aanvallen op de democratie en het diskrediet van iedere poging tot meer gelijkheid. Laat waardering voor onszelf je gids zijn, zoals religie die rol voor sommigen vervult.

"Wat betekent dat nou helemaal," hoor ik je denken. En dat is een terechte vraag. Net zoals 'America first' geen eenduidige definitie kent, kun je alleen zelf goed bepalen hoe je 'Europe first' invult.

Maar graag neem ik jullie een eindje aan de hand.

Er zijn meerdere 'lagen' waarop je 'Europe first' kunt ondernemen: technisch en symbolisch, concreet en abstract.

Te beginnen met de technische laag, waar iedereen inmiddels op zit: huisvest je infrastructuur hier. Niet alleen om een acuut risico weg te nemen, maar uit principe: zoals de Amerikanen er niet over peinzen om ook maar het kleinste beetje controle over hun digitale infrastructuur uit handen te geven, getuigt die standvastigheid bovenal van respect voor jezelf en je waarden. Dat is de meeste effectieve manier om onze soevereiniteit voor altijd te garanderen. Wie op deze laag blijft steken, is een schijnsoeverein.

De tweede laag: eerbied. Hang ónze 'star-spangled banner' aan de kantoormuur. Draag de vlag met trots op je site. Waar wij nog steeds lachen om die rare buurman die de Nederlandse vlag uit het raam hangt, wapperen in de gemiddelde Amerikaanse straat ontelbaar veel rood-witte vlaggen. Doe wat met Europadag op 9 mei. Zet ons motto "in varietate concordia" op arbeidsovereenkomsten. Beeldvorming is subtiel, maar een randvoorwaarde voor soevereiniteit: hoe we onszelf zien, en hoe anderen ons zien, dicteert hoe serieus we onszelf nemen, en dus welke mate van controle we over ons bestaan eisen. Op dat vlak mogen we wél een voorbeeld nemen aan de nationalistische grondhouding van Amerikanen.

Op de derde laag bevindt zich onze cultuur. Silicon Valleyse adagia als "move fast and break things" en "fail fast, fail often" hebben zich misschien wel bewezen als succesvolle business-strategieën, maar de 'collateral damage' - zoals het totale gebrek aan sociale zekerheid - is incompatibel met onze humanistische traditie. Niet voor niets zijn wij het die ons eerst afvragen of AI eigenlijk wel wenselijk is: niet "hoe kunnen we hier geld mee verdienen" is de Pavlovreactie, maar "welk effect heeft deze technologie eigenlijk op onze mensen"? Van beide uitgangspunten kun je iets vinden, maar pakken we het slim aan, dan hebben wij de potentie om de plek te worden met volop ondernemerskansen én sociale zekerheid. Dat kan het 'winner takes all'-Amerika niet zeggen.

Tot slot: laat ons mensbeeld terugkomen in UX, pricing en businessmodellen. Waar iedere Amerikaanse burger wordt gezien als een mini-onderneming die kan winnen of verliezen, die verleid en gebruikt kan worden, en waar in de eerste plaats geld aan te verdienen valt, zien wij de mens als een individu met intrinsieke waarde: geen toeval dat goede sociale vangnetten tot op de dag van vandaag voorbehouden zijn aan de EU. Dit mens- en wereldbeeld kunnen we een-op-een koppelen aan hoe we ondernemen: vraag geld in plaats van data, ontwerp UX zonder 'dark patterns', en hanteer pricing die moreel verdedigbaar is en niet alleen markttechnisch uitkomt.

Hoe je 'Europe first' ook invult: onthoud onze normen en waarden, en maak ze - net zoals de Amerikanen - een onmisbaar onderdeel van je besluitvorming. Dan pas worden - en blijven - we echt soeverein.

• Respect voor menselijke waardigheid
• Vrijheid
• Democratie
• Gelijkheid
• Rechtsstaat
• Mensenrechten