De Nachtwacht in Bits en Bytes

Dijkshoorn, die zelf Kunstmatige Intelligentie studeerde in een tijd dat het veld nog breed was — inclusief psychologie en taalkunde — kijkt met een kritisch oog naar de huidige dominantie van Large Language Models (LLM’s). "De afgelopen vijf jaar was het vooral: gooi er zoveel mogelijk data tegenaan en kijk of er iets zinnigs uitkomt," stelt hij. Voor een museum, waar nuance en historische accuratesse de kern vormen, is die benadering soms "afgrijselijk."

De Paradox van vertrouwen: Vogelaars versus LLM’s

Een van de meest treffende voorbeelden uit Dijkshoorns ervaring is een crowd-sourcing project waarbij experts — van vogelaars tot modekenners — werd gevraagd informatie toe te voegen aan kunstwerken. Opvallend genoeg waren conservatoren destijds uiterst sceptisch over de input van deze menselijke experts.

"Wat ik nu interessant vind, is dat er een soort blind vertrouwen is in de output van LLM’s," observeert Dijkshoorn. "Mensen zeggen: 'oh, het zal wel kloppen.' De validatiestap waar we bij mensen zo streng op waren, wordt bij AI vaak simpelweg overgeslagen." Dit vormt een risico voor de integriteit van de collectiedata, zeker omdat AI vaak een "statistisch gemiddelde" produceert, terwijl kunst juist draait om het specifieke en het unieke.

De Digitale Nachtwacht: Wanneer is data 'goed genoeg'?

Het Rijksmuseum heeft zo’n 8.000 objecten fysiek tentoongesteld. De overige 99% van de collectie moet digitaal toegankelijk zijn voor de wereld. Maar hoe diep ga je in die digitalisering?

Dijkshoorn illustreert dit aan de hand van de Nachtwacht. Leg je vast dat het schilderen begon in 1639 en eindigde in 1642? Of is "1642" voldoende? "Je kunt je compleet verliezen in metadata," waarschuwt hij. "Wil je 40 data-engineers die alles tot in de puntjes vastleggen, of zoek je een doelgericht evenwicht?"

Het Rijksmuseum heeft gekozen voor een geïntegreerde datastrategie. Door verschillende systemen (onderzoeksdata, restauratieverslagen, bibliotheekboeken) semantisch aan elkaar te koppelen, ontstaat er een rijk netwerk. Dit stelt de websitebezoeker in staat om het onderscheid te zien tussen 'Rembrandt' als maker, als theaterlocatie of als tentoonstellingsthema.

AI als verlengstuk van de conservator

Hoewel Dijkshoorn kritisch is op de 'zwarte doos' van AI, ziet hij grote kansen in de wisselwerking tussen mens en machine. Een prachtig voorbeeld is visueel zoeken. Waar een kunsthistoricus een werk labelt op basis van iconografie (bijvoorbeeld een kikker die staat voor afgewezen liefde), kan AI-patronen herkennen die niet expliciet in de metadata staan.

Door beeldkenmerken om te zetten in vectoren, kunnen bezoekers nu zoeken op visuele gelijkenis. "De AI-stap over onze eigen data-infrastructuur heen zorgt ervoor dat we aspecten naar boven halen die we zelf nooit handmatig hadden kunnen labelen."

De nieuwe rol van IT: Regie in een versnellende wereld

Sinds een jaar is Dijkshoorn hoofd IT en geeft hij leiding aan een regie-organisatie. Het devies: zo min mogelijk zelf bouwen, maar de juiste partners zoeken om op te schalen.

De uitdagingen zijn echter verschoven:

Shadow AI: De wens vanuit de organisatie om AI te omarmen is inmiddels sterker dan de IT-afdeling kan bijbenen.

Technologie versus toepassing: Soms is AI een "technologie op zoek naar een probleem." Dijkshoorn waarschuwt voor het gebruik van AI om maar AI te gebruiken: "Soms kunnen reguliere processen gewoon goed geautomatiseerd worden zonder AI. Maar AI kan die versnelling wel faciliteren."

Grootschalig denken: Door de enorme schaal van data moeten IT-leiders afstappen van kleine 'kenniseilandjes' en durven denken in organisatiebrede toepassingen, zoals het analyseren van duizenden bezoekersenquêtes om trends te ontdekken.

Conclusie: de gebruiker centraal

Dijkshoorn sluit af met een belangrijke les voor elke IT-leider: de technologie mag de gebruiker niet overspoelen. Met semantisch zoeken, visueel zoeken en chatbots zijn de mogelijkheden eindeloos, maar "je moet zoeken naar de juiste manier om dit aan de gebruiker aan te dienen zonder dat deze de weg kwijtraakt."

In een wereld die sneller gaat dan de IT-afdeling soms aankan, is het behouden van regie en expertise de belangrijkste taak van de moderne CIO. "Hoe zorg je dat je de expertise behoudt om te begrijpen hoe AI werkt, terwijl je tegelijkertijd de organisatie de ruimte geeft om te versnellen?"

Door: Witold Kepinski