Hoe RUG breekt met Big Tech en koerst op digitale autonomie

Het politieke landschap in de Verenigde Staten zorgt voor een stroomversnelling in de bestuurskamers van Europese kennisinstellingen. De tweede termijn van Donald Trump en de impact van de Cloud Act hebben de discussie over soevereiniteit van abstracte waarde veranderd in een bittere noodzaak. Voor de RUG was de maat vol toen accounts bij het Internationaal Strafhof (ICC) werden afgesloten. "Wij hebben wetenschappers die publicaties uitbrengen die niet altijd stroken met de visie van wereldleiders zoals Trump. Die academische vrijheid is ons kroonjuweel, en die mag nooit afhankelijk zijn van de grillen van een buitenlandse tech-reus," aldus de CIO.

De startpositie: Eigenwijs en autonoom

De RUG bevindt zich in een unieke positie vergeleken met veel ministeries of andere onderwijsinstellingen. Waar de trend jarenlang 'cloud-first' was (vaak synoniem voor Microsoft, Google of AWS), hield Groningen vast aan een gezonde dosis eigenwijsheid.

"Onze startpositie is goed," legt Tipping-Griffioen uit. "We beschikken over eigen High Performance Computing (HPC), eigen dataopslag en al jarenlang een niche Linux-werkplek voor wetenschappers. We hebben de mensen in huis die dit beheer kunnen doen. Dat geeft ons de basis om nu door te pakken."

Toch is de uitdaging groot. De universiteit maakt momenteel intensief gebruik van de Google Collaboration Suite en onderwijssystemen zoals Brightspace, dat draait op de Amerikaanse infrastructuur van AWS. De ambitie is niet om honderd procent van Big Tech af te stappen – dat is in het huidige ecosysteem vrijwel onmogelijk – maar om de keuzevrijheid terug te winnen.

De 'Coalition of the Willing'

Een opvallend onderdeel van de Groningse strategie is de nadruk op gedragsverandering. Tipping-Griffioen gelooft niet in een top-down dictaat. In plaats daarvan heeft ze een brede coalitie gevormd van wetenschappers, IT-specialisten, diverse wetenschappers en medewerkers van de universiteitsbibliotheek. Zelfs een assistent-professor filosofie denkt mee over publieke waarden en ethische kaders.

"In een academische omgeving werkt de stok niet. Je moet mensen verleiden met de wortel," lacht de CIO. Ze erkent dat de overstap naar soevereine alternatieven zoals Nextcloud gepaard gaat met een zekere mate van 'gebruikersongemak'. "We vragen een stukje opofferingsgezindheid. Big Tech-oplossingen zijn prachtig geïntegreerd, maar dat comfort heeft een prijs: onze autonomie. We merken dat de urgentie bij onze onderzoekers zo hoog is, dat een grote groep bereid is die prijs te betalen."

Deze beweging zorgt er ook voor dat de 'Shadow IT' – onderzoekers die op eigen houtje tools aanschaffen – wordt teruggedrongen. "Mijn IT-organisatie moet hen ontzorgen. Als wij hoogwaardige, autonome oplossingen bieden, hebben zij minder reden meer om buiten de deur te winkelen."

Open Source als motor voor de regio

De weg naar 2030 is geplaveid met open-source software. Dit vraagt echter om specifieke kennis. Tipping-Griffioen ziet hier een maatschappelijke rol voor de universiteit. Samen met andere onderwijsinstellingen in het Noorden verkent de RUG of het mogelijk is om een groot programma op te zetten (het zogenaamde 'Bach-programma' ) om een nieuwe generatie op te leiden in open-source programmeren en cybersecurity.

Ook de 'AI-fabriek' in Groningen speelt een rol. Hoewel de aanbesteding van dit project vertraging heeft opgelopen, blijft het doel volgens de CIO helder: eigen rekencapaciteit creëren binnen Nederland om de afhankelijkheid van commerciële partijen te verkleinen. "De AI-fabriek is geen doel op zich, maar een middel voor digitale soevereiniteit."

Een pleidooi voor Europees collectief

Hoewel Groningen de lead neemt, benadrukt Tipping-Griffioen dat ze dit niet alleen kunnen. Er is een nijpend tekort aan volwaardige Europese alternatieven voor de grootmachten uit Silicon Valley. "We moeten als een speer alternatieven ontwikkelen, en dat moet op Europees niveau. Ik lobby dan ook actief bij SURF, andere universiteiten en (waar mogelijk) de ministeries van EZK en OCW."

Ze kijkt met bewondering naar collega's in Nijmegen, die werken aan een '72-uurs noodpakket' voor het geval accounts onverhoopt worden afgesloten. "Dat is precies de pragmatische volwassenheid die we nodig hebben. We moeten niet alleen dromen over autonomie, we moeten een Plan B hebben klaarliggen."

Advies aan de sector: "Wacht niet op Brussel"

Op de vraag wat haar belangrijkste advies is aan collega-CIO’s in zowel de publieke als private sector, is haar antwoord resoluut: "Wacht niet op Europese wetgeving. Eis zelf de regie op over je data en je autonomie. Zoek de 'coalition of the willing' binnen je eigen organisatie en werk interdisciplinair. Hou het niet in de smalle koker van de IT-afdeling; betrek de business, de wetenschappers en de juristen vanaf dag één."

De RUG heeft met de koers richting 2030 haar nek uitgestoken. Het is een weg van vallen en opstaan, van pilots met Nextcloud tot complexe gesprekken over de exit-strategieën van SaaS-contracten. Maar voor Tipping-Griffioen is er geen weg terug: "De vrijheid om zelf te bepalen waar onze data staat en hoe onze systemen werken, is de essentie van een onafhankelijke universiteit."