Einde NDS-Raad en de opkomst van de Digital Wallet

De brief van 20 april 2026 dient als een thermometer voor de digitale staat van Nederland. Het kabinet reageert hiermee op een stortvloed aan moties en toezeggingen die de afgelopen jaren zijn gedaan op het gebied van digitale inclusie, veiligheid en autonomie.

1. De Digitale Identiteit: Van App naar 'Wallet'

Een van de meest ingrijpende ontwikkelingen is de evaluatie van de Wet digitale overheid (Wdo). Hoewel onderzoekers concluderen dat de wet een goed fundament biedt, waarschuwen ze ook: de uitvoering loopt achter. Zo is het 'Stelsel Toegang' – waarmee burgers ook met private middelen bij de overheid kunnen inloggen – nog niet af.

De toekomst ligt echter niet alleen bij DigiD. Het kabinet werkt aan een EDI-wallet (European Digital Identity).

• Vrijwilligheid: Burgers kunnen er zelf voor kiezen om deze wallet te gebruiken.
• Controle: Hiermee kunt u niet alleen inloggen, maar ook gericht gegevens delen (zoals een leeftijdsbewijs) zonder uw hele identiteit prijs te geven.
• Planning: Eind 2026 gaat de uitvoeringswet in consultatie; brede invoering wordt verwacht in 2028.

2. Inclusie: Friese DigiD en de 'Lachgasfoto-les'

De digitale overheid moet er voor iedereen zijn, ongeacht taal of digitale vaardigheid.

• Frysk in DigiD: Na een motie van NSC is onderzocht of DigiD in het Fries beschikbaar kan komen. Technisch kan het, maar er is een opvallend besluit genomen: de vertaling krijgt geen voorrang. Het kabinet geeft prioriteit aan de digitale toegankelijkheid voor mantelzorgers van handelingsonbekwame mensen. De Friese DigiD laat dus nog even op zich wachten.
• Hulp bij digitalisering: De financiering voor de Informatiepunten Digitale Overheid (IDO’s) in bibliotheken wordt hersteld. Een eerdere bezuiniging van 10 procent wordt gecompenseerd in de Voorjaarsnota 2026. Het kabinet benadrukt dat fysieke hulppunten in gemeenten essentieel blijven, juist nu de digitale druk toeneemt.
• Caribisch Nederland: Op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba is het BSN inmiddels ingevoerd. Om 'digibeten' op de eilanden te helpen, zijn fysieke loketten ingericht waar inwoners met vragen terecht kunnen.

3. Autonomie: Een eigen 'GPT-NL'

In de strijd tegen de dominantie van Amerikaanse techreuzen zoals OpenAI (ChatGPT) en Google, investeert Nederland in GPT-NL. Dit is een eigen taalmodel, ontwikkeld door TNO, dat getraind is op Nederlandse data en cultuur. De overheid gaat hierbij fungeren als 'launching customer'. Er lopen momenteel proeven met drie concrete toepassingen:

1. Een digitale assistent op Overheid.nl.
2. Een tool die ambtenaren helpt om begrijpelijkere brieven te schrijven aan burgers.
3. Een virtuele gemeente-assistent voor lokale vragen.

4. Bescherming: Leeftijdsscan en Cyberjaarverslag

Online veiligheid krijgt een impuls via verschillende nieuwe standaarden.

• Leeftijdsverificatie: Er wordt gekeken naar een app die met Zero Knowledge Proof werkt. Dit betekent dat een website kan verifiëren dat u ouder bent dan 18, zonder dat de site weet wie u bent of wat uw exacte geboortedatum is. TNO onderzoekt momenteel of Nederland een eigen 'standalone' app hiervoor moet lanceren.
• Cyberjaarverslag: Om de digitale weerbaarheid van bedrijven en de overheid te vergroten, wordt onderzocht of er een standaard 'cyberjaarverslag' moet komen. Dit zou de transparantie over digitale veiligheid moeten vergroten, vergelijkbaar met een financieel jaarverslag.

Analyse: De coördinatie-puzzel

Opvallend in de brief is het besluit om de NDS-Raad (de adviesraad voor de Digitaliseringsstrategie) op te heffen. Het kabinet wil sneller en flexibeler advies inwinnen via wisselende experts in plaats van een vaste raad.

Daarnaast is er juridisch gekeken naar de macht van de 'digitale bewindspersoon'. Hoewel artikel 44 van de Grondwet vaak als hindernis werd gezien voor centrale regie op digitalisering (omdat elke minister over zijn eigen ICT gaat), concludeert het kabinet dat er binnen de huidige wetgeving genoeg ruimte is voor een 'stevige coördinerende rol'. De komende jaren moet blijken of deze coördinatie inderdaad leidt tot die ene, slagvaardige digitale overheid.

Belangrijke data uit de brief:

• Zomer 2026: Afronding verkenning Cyberjaarverslag.
• Kwartaal 3, 2026: Bestuurlijke afspraken met gemeenten over fysieke hulp (IDO's).
• Voorjaar 2026: Appreciatie onderzoek leeftijdsverificatie-app.
• Eind 2027: Verwachte inwerkingtreding acceptatieplicht nieuwe inlogmiddelen.