AI zorgt vooral voor efficiënter kantoorwerk
Het Nederlandse bedrijfsleven heeft kunstmatige intelligentie (AI) razendsnel omarmd, maar gebruikt de technologie vooral om bestaand werk efficiënter te maken in plaats van echt te vernieuwen. Dat blijkt uit de Nederlandse Innovatie Monitor 2026 van het Amsterdam Centre for Business Innovation (UvA) en SEO Economisch Onderzoek. Terwijl de aandacht voor baanbrekende innovaties op een structureel laag pitje staat, worstelen bedrijven steeds vaker met geopolitieke onzekerheid.
Inmiddels werkt de gemiddelde werknemer in 88 procent van de Nederlandse organisaties wekelijks met AI, goed voor gemiddeld 2,9 uur per week zo blijkt uit het onderzoek. Daarmee loopt Nederland ver voorop vergeleken met eerdere cijfers uit landen als de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. Toch blijft de zogeheten AI-revolutie vooralsnog beperkt tot kantoor- en tekstwerk achter het beeldscherm, zoals het gebruik van grote taalmodellen door 68 procent van de bedrijven. Fysieke toepassingen in sectoren als de industrie en landbouw blijven achter.
Volgens onderzoeksleider en UvA-hoogleraar Henk Volberda levert AI wel degelijk winst op: bedrijven die hun data en technologie goed op orde hebben en volwassener met AI omgaan, rapporteren duidelijk betere bedrijfsprestaties. De keerzijde is dat de gevolgen op de werkvloer ongelijk verdeeld zijn. Leidinggevenden verwachten dat AI de productiviteit van iedereen verhoogt, maar terwijl senior medewerkers te maken krijgen met complexer werk en een hogere werkdruk, slinkt voor junioren het takenpakket en dreigt de werkgelegenheid af te nemen. Volberda waarschuwt dat AI hiermee de eerste treden van de carrièreladder dreigt weg te halen.
Opvallend is dat de grootschalige omarming van AI nog niet leidt tot een golf aan vernieuwing. De nadruk ligt sterker dan vorig jaar op incrementele innovatie: het stap voor stap verbeteren van bestaande producten en diensten. De inspanningen voor radicale innovatie en managementinnovatie zijn zelfs licht gedaald. Volgens Volberda is efficiënter werken goed voor de resultaten van vandaag, maar onvoldoende voor het verdienvermogen van morgen. Hij onderschrijft dan ook de noodzaak van een nationale investeringsagenda en extra overheidsfondsen voor risicovolle, disruptieve innovatie.
Geopolitiek
Naast de technologische transities drukt het wereldtoneel steeds zwaarder op de dagelijkse praktijk. Het aandeel bedrijven dat grote invloed ervaart van de geopolitieke situatie steeg in één jaar tijd van 40 naar 61 procent; onder internationaal opererende bedrijven gaat het inmiddels om 77 procent. Zeven op de tien organisaties werken daarom aan hun strategische weerbaarheid. De grootste kwetsbaarheden zien zij bij digitale diensten (29 procent), grondstoffen en halffabricaten (24 procent) en energie (21 procent). Waar bedrijven voor ICT en grondstoffen actief zoeken naar alternatieve leveranciers of voorraden aanleggen, treft bijna de helft geen maatregelen om hun energieafhankelijkheid te verkleinen.
Ondertussen blijven de klimaatambities van het bedrijfsleven achter bij enkele jaren geleden. In 2026 streeft 36 procent van de bedrijven naar een verwaarloosbare ecologische voetafdruk in 2030, terwijl een derde (34 procent) dit pas na 2050 of helemaal niet nastreeft. Vooral grote vervuilers hebben hun doelen sinds 2022 fors naar achteren bijgesteld: het aandeel dat in 2030 klimaatneutraal wil zijn, is in die groep gehalveerd van zes op de tien naar drie op de tien.