Rathenau Instituut: Digitale technologie zorgt voor nieuwe uitdagingen voor inlichtingendiensten

Dit blijkt uit een onderzoek naar de gevolgen van digitale technologie op menselijke interactie en de implicaties daarvan voor het werk van inlichtingen- en veiligheidsdiensten, uitgevoerd door het Rathenau Instituut in opdracht van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD). Het onderzoek richt zich op mogelijke toekomstscenario’s tot 2035, zodat overheid, politiek en samenleving zich kunnen voorbereiden op veranderingen die de nationale veiligheid en democratische rechtsorde kunnen beïnvloeden.

Digitale technologie brengen vragen met zich mee over het aanpassingsvermogen van de diensten: zijn hun huidige bevoegdheden toereikend? Hoe blijven ze wendbaar in een snel veranderende omgeving? En hoe wordt gewaarborgd dat grondrechten van burgers niet onder druk komen te staan?

Vier scenario’s voor 2035

Om de toekomst inzichtelijk te maken, zijn vier verkennende scenario’s ontwikkeld, gebaseerd op technologische, maatschappelijke, economische, geopolitieke en beleidsmatige trends. Centraal staat wie de controle heeft over digitale middelen: burgers, de overheid, grote technologiebedrijven of een gefragmenteerd landschap. De scenario’s schetsen uiteenlopende uitkomsten, variërend van een samenleving met sterke burgerautonomie tot een situatie waarin staatscontrole of corporate belangen domineren.

Scenario 1: Burgers aan het roer

De samenleving ondergaat een digitale detox: burgers besteden minder tijd achter schermen en weten hun grondrechten, mede dankzij effectieve EU-regulering, te beschermen. Nieuwe technologie wordt beperkt ingezet, en datakoppelingen zijn schaars. Het sociale weefsel versterkt, wat leidt tot groter onderling vertrouwen. Geopolitiek is rustig, maar economische stagnatie is het gevolg van de afgenomen invloed van techbedrijven.

Scenario 2: Corporate controle

Grote technologiebedrijven ontwikkelen nieuwe tools en gadgets, die populair worden door de belofte van een efficiëntere samenleving via dataverzameling en -analyse. De afhankelijkheid van digitale systemen groeit echter, evenals het energieverbruik, terwijl sociale cohesie afneemt. De EU verliest strategische autonomie.

Scenario 3: Toenemend totalitarisme

Geopolitieke instabiliteit, aanslagen en cyberaanvallen door landen als Rusland en Iran leiden tot verregaande staatscontrole over dataverkeer. De roep om uitbreiding van bevoegdheden voor veiligheidsdiensten neemt toe, maar veroorzaakt maatschappelijke breuklijnen. Wantrouwen groeit, en economische stagnatie volgt door verbrokkelde internationale handel. De staat probeert innovatie te stimuleren, met name op technologisch gebied.

Scenario 4: Fikse fragmentatie

De Verenigde Staten, China, Rusland en de EU staan als machtsblokken tegenover elkaar, met conflicten over migratie en grondstoffen. Ook binnen landen groeien sociale tegenstellingen, die zich uiten in gescheiden online platformen. Ongelijkheid en gefragmenteerde digitale werelden voeden nieuwe vormen van extremisme, ook binnen Nederland.

Analyse en aanbevelingen

De scenario’s zijn geanalyseerd vanuit drie perspectieven: de inzet van nieuwe technologie, het ontstaan van nieuwe dreigingen, en de dynamiek van toestemming, toetsing en toezicht.

Inzet van nieuwe technologie

In scenario’s met sterke technologische groei, zoals Corporate control en Toenemend totalitarisme, rijzen vragen over welke databronnen en analysemethoden inlichtingendiensten mogen gebruiken. Afhankelijkheid van private partijen en de betrouwbaarheid van technologie zijn belangrijke overwegingen. Human intelligence (HUMINT) blijft essentieel, naast technische middelen.

Nieuwe dreigingen

De scenario’s laten zien dat dreigingen zoals extremisme en cyberaanvallen vaker zullen voorkomen. Dit vergt meer wendbaarheid van diensten, bijvoorbeeld bij het verwerken van bulkdata. Niet alle dreigingen vallen echter onder hun verantwoordelijkheid. Samenwerking met andere instanties zoals ggz-instellingen of politie kan nodig zijn, maar brengt risico’s met zich mee voor grondrechten en belangenconflicten met private partijen.

Toestemming, toetsing en toezicht

Wendbaarheid mag niet ten koste gaan van toezicht, dat cruciaal is voor verantwoording in een democratische samenleving. Het anders organiseren van toezicht, bijvoorbeeld tijdens operaties, kan een optie zijn mits grondrechten gewaarborgd blijven.

Zeven aanbevelingen

Uit de analyse volgen zeven aanbevelingen, gericht op diensten, wetgevers en samenleving:

Combineer technische en menselijke inlichtingen

Naast technical intelligence (TECHINT) blijft human intelligence (HUMINT) een cruciale bron.

Pas personeelsbeleid aan

Diensten moeten nieuwe expertise aantrekken en aandacht besteden aan de veiligheid van eigen medewerkers.

Stel grenzen aan nieuwe databronnen en technologie

Juridische waarborgen zijn nodig voor het gebruik van nieuwe databronnen en analysetechnieken.

Evalueer toezicht op grondrechten

Wendbaarheid en verantwoording kunnen samengaan; herorganisatie van toetsing en toezicht kan helpen.

Reguleer samenwerking met externe partijen

Juridische kaders moeten afhankelijkheid en belangenverstrengeling bij samenwerking met bedrijven voorkomen.

Stimuleer maatschappelijk debat over veiligheid

Wat is de samenleving bereid op te offeren voor veiligheid? Wanneer is iets een dreiging? Moeten alle nieuwe risico’s door diensten worden opgevangen?

Investeer in preventie van radicalisering

Radicalisering heeft diverse oorzaken. Preventieve maatregelen, zoals een veiligere online omgeving en betere geestelijke gezondheidszorg, zijn nodig in vroegere fasen.

Het onderzoek benadrukt dat, ongeacht het scenario, voorbereiding op deze veranderingen essentieel is voor het behoud van veiligheid en democratische waarden. 

Meer informatie is hier te vinden.