Kabinet investeert structureel miljoenen extra in wetenschap

"Onderzoek en wetenschap dragen op veel manieren bij aan de samenleving," schrijft minister Letschert in de inleiding van haar brief. Volgens het kabinet staat het Nederlandse kennissysteem onder druk door geopolitieke spanningen, achterblijvende arbeidsproductiviteit en felle internationale concurrentie van grootmachten als de Verenigde Staten en China. De extra investeringen moeten ervoor zorgen dat Nederland beweegt in de richting van de zogenaamde Lissabon-doelstelling: het besteden van 3% van het bruto binnenlands product (bbp) aan publieke en private research and development (R&D). In 2026 bedraagt de totale rijksbijdrage voor R&D volgens cijfers van het Rathenau Instituut € 9,6 bijeen.

Reparaties en rust op de universiteiten

Een van de meest in het oog springende maatregelen is een forse financiële pleister op de wonden die het kabinet-Schoof sloeg. Letschert trekt tot en met 2031 cumulatief € 378 miljoen uit voor de eerste geldstroom van universiteiten om de hoge werkdruk aan te pakken. Hiermee wordt de bezuiniging op de stimuleringsbeurzen effectief teruggedraaid, al keert het instrument zelf niet terug. Universiteiten mogen dit geld naar eigen inzicht besteden om een "gezonde onderzoekscultuur" te creëren. Daarnaast krijgt onderzoeksfinancier NWO cumulatief € 50 miljoen terug om eerdere bezuinigingen op onder andere de Open Competitie en Europese partnerschappen te repareren.

Om de onderlinge concurrentie tussen universiteiten te verminderen en samenwerking juist te stimuleren, zet het kabinet structureel € 132 miljoen in voor zogenaamde sectorplannen. Universiteiten moeten hiermee scherper gaan kiezen waarin zij excelleren. De minister stuurt daarbij nadrukkelijk aan op vier prioriteitsdomeinen die cruciaal zijn voor de toekomstige welvaart:

Digitalisering en AI

Veiligheid en weerbaarheid

Energie- en klimaattechnologie

Life sciences en biotechnologie

Opvallend is dat de minister belooft de administratieve lasten rondom deze sectorplannen te verlichten door de monitoring "lichter in te richten". Wel wordt er aan elke sectorplancommissie een expert op de genoemde prioriteitsdomeinen toegevoegd.

Miljoenen voor Europese netwerken en supercomputer Snellius

De blik van het kabinet is sterk op Europa gericht. In 2028 start het tiende Europese onderzoeksprogramma, Horizon Europe, met een voorgesteld budget van maar liefst € 175 miljard. Nederland is traditioneel zeer succesvol in het binnenhalen van deze Europese gelden; tot nu toe werd er € 5 miljard uit de huidige programmaperiode (2021-2027) binnengesleept. Om die koppositie te behouden, maakt het kabinet de tijdelijke subsidieregeling Matching Horizon Europe structureel met € 80 miljoen per jaar. Hiermee worden instellingen gecompenseerd voor de eigen bijdrage die zij moeten leveren om aan Europese projecten deel te nemen. Ook gaat er structureel € 47 miljoen naar de cofinanciering van Europese partnerschappen op het gebied van onder andere klimaat en supercomputers.

Op nationaal niveau wordt er fors geïnvesteerd in digitale autonomie. De huidige nationale supercomputer 'Snellius' is dringend aan vervanging toe. Letschert trekt eenmalig € 185 miljoen uit voor een opvolger. NWO en SURF moeten er bij de aanschaf voor zorgen dat cybersecurity, duurzaamheid en Europese technologie centraal staan. Vanaf 2027 zullen de kennisinstellingen bovendien hun eigen jaarlijkse spaarbijdrage verdubbelen om toekomstige supercomputers te kunnen bekostigen.

Voor de Einstein Telescope – de geavanceerde ondergrondse detector voor zwaartekrachtgolven die Nederland samen met België en Duitsland in de grensregio wil bouwen – wordt eenmalig € 25 miljoen gereserveerd voor een R&D-centrum in Limburg (het ET-LFC). Vanaf 2032 ligt er bovendien structureel € 10 miljoen per jaar klaar voor het Nederlandse lidmaatschap van dit prestigieuze project.

Ruimte voor hbo, mbo en valorisatie

Het kabinet benadrukt dat wetenschap niet alleen fundamenteel moet zijn, maar juist ook praktijkgericht. Het praktijkgericht onderzoek (PGO) op hogescholen krijgt er daarom structureel € 68 miljoen bij. Hiervan gaat € 46 miljoen rechtstreeks naar de bekostiging van de hogescholen en € 22 miljoen via het regieorgaan SIA van NWO.

Zelfs het mbo deelt mee in de onderzoeksstromen: er is structureel € 17 miljoen vrijgemaakt voor de uitbouw van practoraten. In het najaar van 2026 brengt de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) een advies uit over de vraag of mbo-instellingen in de toekomst zelfs een wettelijke onderzoekstaak moeten krijgen.

Om de opgedane kennis sneller te vertalen naar de markt en de maatschappij (valorisatie), verkent OCW samen met het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) de oprichting van een nationaal Knowledge Transfer Office (KTO). Dit bureau moet fungeren als een brug tussen wetenschap en het bedrijfsleven, onder andere door het overdragen van intellectueel eigendom aan startups te versoepelen.

Kennisveiligheid: Screening en de schaduw van spionage

Met de toenemende internationalisering groeit ook de dreiging van ongewenste technologieoverdracht en spionage door statelijke actoren. "Nederlandse kennisinstellingen en wetenschappers zijn doelwit van digitale aanvalscampagnes om hoogwaardige technologie buit te maken," waarschuwt de minister, verwijzend naar het Dreigingsbeeld Statelijke Actoren.

Om universiteiten, hogescholen en umc’s te helpen zich fysiek en digitaal te bewapenen, trekt het kabinet tot en met 2031 cumulatief € 80 miljoen uit. Dit geld is bedoeld als een tijdelijke impuls; daarna moeten de instellingen de cyberweerbaarheid zelf uit hun reguliere budget betalen. Daarnaast wordt het huidige Loket Kennisveiligheid doorontwikkeld tot een volwaardig expertisecentrum. Achter de schermen werkt het kabinet bovendien aan een wettelijke screening van personen die binnen kennisinstellingen toegang willen krijgen tot zeer sensitieve technologieën. Een haalbaarheidsanalyse naar de verschillende scenario's hiervoor wordt na de zomer aan de Tweede Kamer gepresenteerd.

Voorbehoud

Hoewel de plannen ambitieus en concreet zijn uitgewerkt, houdt de minister nog een slag om de arm. De gepresenteerde investeringen en budgettaire tabellen zijn expliciet onder voorbehoud van de definitieve augustus-besluitvorming van het kabinet. Letschert geeft aan te hopen dat deze miljardeninjectie de rust, stabiliteit en langetermijnvisie terugbrengt waar de Nederlandse kennissector de afgelopen tijd fel om heeft geroepen.