Kabinet: Geen starre standaard, maar dialoog over overheidsmodellen

Het rapport, dat tot stand kwam met subsidie van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), werd geschreven naar aanleiding van de motie-Omtzigt/Six Dijkstra over het reguleren van overheidsmodellen. In een recente brief aan de Tweede Kamer is dit rapport officieel aangeboden, samen met updates over de aanpak van risicoselectie en de evaluatie van mensenrechtentoetsen bij algoritmen. 
De onderzoekers stellen dat verantwoord modelgebruik niet ontstaat in de techniek van het model zelf, maar in de wisselwerking tussen de beleidsopgave, de interpretatie, publieke waarden en de besluitvorming. Daarom moet de focus van de overheid verschuiven van puur technische standaardisering naar bestuurlijke navolgbaarheid. 

Politieke keuzes verhuld als techniek

Modellen en algoritmen spelen een steeds grotere rol in de manier waarop de overheid maatschappelijke opgaven begrijpt en uitvoert. Denk aan rekenmodellen voor stikstofneerslag (AERIUS), luchtvaartprognoses (AEOLUS) of economische ramingen van het CPB. Soms zijn deze systemen zelfs 'constituerend': het beleid is er zo afhankelijk van dat het zonder de modellen niet of nauwelijks denkbaar of uitvoerbaar is. 
Die afhankelijkheid brengt echter politiek-bestuurlijke risico's met zich mee. Modeluitkomsten berusten onvermijdelijk op aannames, vereenvoudigingen en onzekerheden. Wanneer een getal, scenario of risicosignaal in de beleidsketen verschuift en de status krijgt van een harde voorspelling of juridische besluitgrond, ontstaat er frictie. Volgens de onderzoekers dreigen normatieve en politieke keuzes op die manier ongemerkt te worden gedelegeerd aan experts of technische modelrepresentaties. 

Het publieke debat over rekenmodellen is dan ook een gezonde vorm van 'herpolitisering': het brengt fundamentele keuzes terug naar waar ze thuishoren, namelijk de politiek-bestuurlijke arena. 

Van technische checklist naar 'het goede gesprek'

Het rapport waarschuwt voor het gevaar van compliance theater: een situatie waarin organisaties enkel verplichte checklists, registers of bijsluiters invullen om risico's juridisch af te dekken, zonder dat het daadwerkelijke gesprek over de impact, waarden en grenzen van het model is gevoerd. 

Om dit te doorbreken, introduceren de onderzoekers een praktisch gespreksinstrument dat fungeert als een 'boundary object' om verschillende werelden—zoals modelleurs, beleidsmakers, juristen en uitvoerders—met elkaar te verbinden. Het instrument helpt betrokkenen om systematisch zes bestuurlijke afwegingen te doorlopen: 

Passendheid: Is modellering wel de juiste manier om dit specifieke beleidsvraagstuk te ondersteunen, of zijn alternatieven beter? 

Kennisbasis: Op welke data, aannames en kwaliteitsborging rusten de uitkomsten en wat is de vertrouwensgrond? 

Betekenis (rolclaim): Welke rol mag de uitkomst dragen (bijv. puur een signaal of een dwingende besluitgrond) en wat is het verwerpingscriterium? 

Bestuurbaarheid: Hoe zijn verantwoordelijkheid, menselijke tussenkomst (oordeelsruimte) en tegenspraak georganiseerd? 

Informatie: Welke transparantie en documentatie hebben toezichthouders, volksvertegenwoordigers en geraakte burgers nodig? 

Herbeoordeling: Wanneer en op basis van welke triggers openen we het gesprek opnieuw of stoppen we het gebruik? 

Het kabinet onderstreept in zijn brief aan de Kamer dat dit instrument een waardevol, praktisch reflectiemiddel is dat juist recht doet aan de grote diversiteit aan modellen binnen de overheid.

Transparantie over risicoselectie uiterlijk eind 2026

Naast het modelonderzoek informeerde de staatssecretaris de Kamer over de uitvoering van de motie-Kathmann/Six Dijkstra. Deze motie eist dat burgers altijd worden geïnformeerd wanneer zij het onderwerp zijn geweest van een (deels) geautomatiseerde risicoselectie die tot een besluit heeft geleid.

Om hieraan te voldoen, zet de overheid in op twee sporen:

Algoritmeregister: Alle impactvolle risicoselectie-algoritmen van de Rijksoverheid moeten uiterlijk eind 2026 zijn geregistreerd. Wel kan er besloten worden bepaalde selectiecriteria wegens frauderisico's niet volledig openbaar te maken.

Privacyverklaringen: Overheden die persoonsgegevens gebruiken voor deze selectiemethoden, moeten dit uiterlijk op 31 december 2026 expliciet hebben opgenomen in hun privacyverklaring.

Voor de wijze waarop burgers individueel in besluiten worden geïnformeerd, wacht het kabinet de resultaten af van het lopende beleidsonderzoek 'Algoritmische besluitvorming en de Algemene wet bestuursrecht', dat later dit jaar naar de Kamer wordt gestuurd.

Kwaliteit van mensenrechtentoetsen (IAMA) onder de loep

Tot slot is er een verdiepend evaluatieonderzoek naar het Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA) aan de Kamer aangeboden. De conclusie is kritisch: de diepgang en kwaliteit van deze verplichte mensenrechtentoetsen variëren in de praktijk nog te sterk.
De geleerde lessen uit de evaluatie moeten worden gebruikt om de assessments te verbeteren. Dit is extra urgent met het oog op de naderende Europese AI-verordening (AI Act). Onder artikel 27 van deze verordening is de overheid straks verplicht om voor alle hoog-risico AI-systemen een Fundamental Rights Impact Assessment (FRIA) uit te voeren. De opgedane ervaringen met het IAMA vormen hiervoor de basis.