De grenzen van AI in de rechtszaal
De integratie van kunstmatige intelligentie in de rechtspraak biedt kansen voor efficiëntie, maar de uiteindelijke oordeelsvorming moet strikt voorbehouden blijven aan menselijke rechters. Dat stelt Benedikt Schmitz, universitair docent internationaal privaatrecht bij Rijksuniversiteit groningen (RUG), naar aanleiding van het van kracht worden van een nieuwe fase binnen de Europese AI Act.
Binnen de vernieuwde Europese regelgeving vallen toepassingen binnen de rechtspraak in de hoogste risicocategorie zo schrijft Schmitz. De kern van dit bezwaar ligt in het juridische beginsel Iura novit curia, dat voorschrijft dat de rechter het recht behoort te kennen en zelf verantwoordelijk is voor de toepassing van de juiste regels. Volledig geautomatiseerde veroordelingen zonder menselijke tussenkomst zijn wettelijk verboden, en het blind vertrouwen op AI-modellen brengt aanzienlijke risico's met zich mee.
Praktijk en maatschappelijke druk
Hoewel het gebruik van AI in de rechtspraak officieel nog uiterst beperkt is, sijpelt de technologie in de praktijk al door. Advocaten zetten AI in voor brainstormsessies en het opstellen van processtukken zoals dagvaardingen, terwijl ook binnen de rechtspraak incidenteel gebruik wordt gemaakt van digitale hulpmiddelen. Zo ontstond er eerder opschudding toen een kantonrechter ChatGPT raadpleegde om de levensduur van zonnepanelen te bepalen, in plaats van een deskundige in te schakelen.
De druk op het rechtssysteem om te innoveren is echter groot. In Nederland nemen de doorlooptijden van rechtszaken toe en is sprake van een structureel capaciteitstekort. De inzet van speciaal ontwikkelde AI-systemen kan hier uitkomst bieden, bijvoorbeeld door het sneller doorzoeken van omvangrijke bewijsstukken of het raadplegen van jurisprudentie.
Internationale context en grenzen
Ook bij grensoverschrijdende zaken kan de technologie ondersteuning bieden. Zo kan AI de toegang tot informatie over buitenlandse rechtsstelsels vereenvoudigen en versnellen. De randvoorwaarde hierbij is dat dergelijke software wordt ontwikkeld in opdracht van instanties zoals de Europese Unie en uitsluitend gevoed wordt met geverifieerde en betrouwbare data.
Ondanks de mogelijke tijdswinst blijft de grens tussen ondersteuning en besluitvorming essentieel. Een fundamenteel onderdeel van de rechtspraak is de motiveringsplicht, waarbij een rechter inzichtelijk dient te maken hoe een besluit tot stand is gekomen. Omdat AI-modellen deze beweegredenen niet op menselijke en transparante wijze kunnen verantwoorden, kan de technologie het oordeel van de rechter niet vervangen.
