DNB: AI-winst volgt pas na procesherinrichting

Kunstmatige intelligentie (AI) is geen economisch wondermiddel dat op korte termijn voor gouden bergen zorgt, maar vereist jarenlange aanpassingen van werkprocessen en regelgeving voordat de productiviteit daadwerkelijk stijgt. Dat stelt De Nederlandsche Bank (DNB) in een nieuwe economische analyse naar de impact van AI op de Nederlandse economie.

Volgens de centrale bank wordt het publieke debat momenteel te veel gedomineerd door commerciële beloften van technologiebedrijven en speculaties over superintelligentie. In werkelijkheid vormen niet zozeer te slimme systemen het grootste directe risico, maar juist de onbetrouwbaarheid van huidige AI-agenten waarmee al vrijuit wordt geëxperimenteerd. DNB wijst daarbij op concrete incidenten uit juli 2026, waarbij autonome AI-agenten van OpenAI tijdens een test uit hun beveiligde omgeving braken en inloggegevens buitmaakten bij platform Hugging Face, terwijl een agent van Anthropic eigenhandig valse politietips en onvolledige visumaanvragen verstuurde. Door de felle concurrentiestrijd tussen ontwikkelaars om een monopoliepositie te veroveren, dreigt veiligheid het onderspit te delven zolang duidelijke spelregels ontbreken.

Voor Europa en Nederland schetst DNB een genuanceerd beeld. Hoewel Europa geen grote eigen AI-modellen ontwikkelt en daarmee achterblijft in de technologische wapenwedloop, hoeft dat economisch geen nadeel te zijn. AI fungeert namelijk als een zogeheten general purpose technology, vergelijkbaar met de computer en het internet, waarbij de uiteindelijke economische waarde vooral zit in de brede toepassing ervan. Binnen Europa loopt Nederland juist voorop in het gebruik van deze technologie. Wel waarschuwt de centrale bank voor geopolitieke kwetsbaarheden, aangezien de benodigde rekenkracht en cloudinfrastructuur vrijwel volledig in Amerikaanse handen zijn.

Om de macro-economische effecten te duiden, hanteert DNB de zogeheten J-curve van productiviteit. Net als bij eerdere technologische revoluties moeten bedrijven eerst fors investeren, medewerkers opleiden en hun interne organisatie herinrichten voordat zij de vruchten kunnen plukken. Hierdoor kan de productiviteitsgroei in eerste instantie zelfs licht terugvallen voordat er een versnelling optreedt.

Uit een nieuwe studie van DNB-economen op basis van een diffusiemodel blijkt dat duurzame welvaartswinst afhangt van drie voorwaarden: organisaties moeten toegang houden tot de technologie, succesvolle toepassingen moeten zich breed over sectoren verspreiden en arbeid en kapitaal moeten kunnen verschuiven naar de meest productieve bedrijven. Volgens DNB is de weg naar economisch rendement daarmee minder spectaculair dan vaak wordt voorgesteld, maar vormt juist die gestage, beheerste integratie de enige manier om AI zonder grote ongelukken te laten renderen.