Als arbeid schaars wordt, gaat een economie vanzelf innoveren

Wanneer arbeid goedkoop en overvloedig beschikbaar is, ligt het voor de hand om meer mensen in te zetten. Wanneer arbeid schaars en duur wordt, ontstaat een andere vraag: kunnen we dit werk ook met minder mensen doen? Juist die vraag heeft door de geschiedenis heen geleid tot mechanisatie, automatisering en uiteindelijk digitalisering.

Goedkope arbeid maakt innovatie minder noodzakelijk

Stel dat een bedrijf honderd mensen nodig heeft voor een productieproces. Als die mensen gemakkelijk te vinden zijn en de loonkosten laag zijn, is er weinig reden om dat proces volledig opnieuw te ontwerpen. Waarom zou je een dure robot ontwikkelen als je voor weinig geld extra medewerkers kunt inzetten? Vanuit het bedrijf bekeken kan dat een rationele keuze zijn. Maar maatschappelijk ontstaat een belangrijk neveneffect: goedkope arbeid vermindert de noodzaak om te investeren in technologie die de productiviteit verhoogt.

Het gaat daarbij niet om de vraag of een arbeidsmigrant goed of slecht is. Het gaat om de verhouding tussen de prijs van arbeid en die van technologie. Als arbeid goedkoper wordt, wordt automatisering relatief minder aantrekkelijk. Als arbeid schaarser wordt, verandert die rekensom.

Schaarste als motor van vooruitgang

Een groot deel van onze technische geschiedenis is op die wijze ontstaan. Machines werden interessant omdat menselijke arbeid duur, zwaar of schaars was. De stoommachine nam spierkracht over, mechanisatie maakte het mogelijk om met minder mensen veel meer te produceren en computers namen steeds meer routinematige taken over. Nu komt daar kunstmatige intelligentie bij.

Steeds is dezelfde vraag zichtbaar: hoe kunnen we met dezelfde hoeveelheid menselijke arbeid meer produceren? We kunnen economische groei immers bereiken door meer mensen te laten werken, maar ook door ervoor te zorgen dat iedere werkende meer kan produceren. Voor een vergrijzende samenleving wordt die tweede route steeds belangrijker. En daar moeten we nu actie op ondernemen. 

China en India laten het contrast zien

China is daarvoor een interessant voorbeeld. Door de éénkindpolitiek heeft het land een demografische ontwikkeling doorgemaakt waarin een generatie van twee ouders uiteindelijk uit relatief weinig kinderen bestaat. Die kinderen zijn inmiddels volwassen en de gevolgen worden zichtbaar: China vergrijst en de beroepsbevolking staat onder druk. Een werkend kind heeft immers twee ouders en vier grootouders.  Dat is een probleem wanneer economische groei afhankelijk blijft van steeds meer mensen die hetzelfde werk doen. Tegelijkertijd is het een sterke prikkel om met minder mensen meer te produceren. China investeert daarom zwaar in robotica, automatisering, AI en geavanceerde productie. De demografie maakt productiviteitsgroei noodzakelijk.

India laat bijna het tegenovergestelde beeld zien. Ook India heeft ongeveer 1,4 miljard inwoners, maar beschikt nog over een enorme jonge beroepsbevolking. Dat biedt economische kansen, maar betekent ook dat arbeid in veel sectoren overvloedig en relatief goedkoop is. Wanneer miljoenen mensen beschikbaar zijn voor eenvoudig werk, is de druk om ieder productieproces onmiddellijk te automatiseren kleiner. Voor sommige bedrijven is het nog steeds goedkoper om mensen in te zetten dan om in machines te investeren. China en India laten daarmee zien hoe demografie mede de richting van technische ontwikkeling kan beïnvloeden.

Maar techniek moet wel betaalbaar zijn

Daarbij hoort een belangrijke nuance. Arbeid wordt niet alleen afgezet tegen de aanschafprijs van een machine, maar tegen de totale kosten van automatisering. Een robot heeft energie nodig, een datacenter gebruikt elektriciteit en AI vraagt steeds meer rekenkracht. Naast de beschikbaarheid van technologie (de kennis) hebben kapitaal, infrastructuur en uiteindelijke de fysieke techniek een prijs.

Automatiseren is aantrekkelijk wanneer energie en techniek relatief betaalbaar zijn. Als energie zwaar wordt belast of techniek door belastingen en regelgeving onnodig duur wordt gemaakt, verandert de economische rekensom. Een ondernemer kan dan opnieuw besluiten dat extra menselijke arbeid goedkoper is dan investeren in automatisering.

Innovatiebeleid gaat daarom niet alleen over subsidies voor onderzoek en kennisontwikkeling. Het gaat ook over de randvoorwaarden waaronder van technologie daadwerkelijk techniek kan worden gemaakt: betrouwbare energie, voldoende infrastructuur en betaalbare rekenkracht. Als we willen dat arbeidsschaarste leidt tot automatisering, moeten we voorkomen dat de alternatieven voor arbeid zelf kunstmatig duur worden.

Van meer mensen naar meer productie per mens

Ook Nederland staat voor die keuze. Onze bevolking vergrijst en het aantal mensen in de beroepsbevolking groeit minder dan in het verleden. Dan zijn er twee mogelijkheden: het aantal werkenden vergroten of de productiviteit van iedere werkende verhogen. Als een ondernemer geen personeel kan vinden, denkt hij na over automatisering. Als mensen wel gemakkelijk beschikbaar zijn, kan hij eenvoudigweg extra mensen aannemen. Dat is op korte termijn misschien goedkoper, maar op langere termijn wordt de economie daardoor minder productief.

Dat is ook de interessante kant van de discussie over arbeidsmigratie. Wanneer we een tekort aan mensen steeds oplossen door extra, goedkope arbeid beschikbaar te maken, kan precies de prikkel verdwijnen die bedrijven nodig hebben om hun productieproces te veranderen. Dat betekent niet dat iedere vorm van arbeidsmigratie ongewenst is. Specialistische kennis kan juist een belangrijke bijdrage aan innovatie leveren. Het gaat om het economische effect van overvloedige, goedkope arbeid als alternatief voor investeren in productiviteit.

De echte maatstaf is productiviteit

Daarom vind ik de discussie over demografie interessanter wanneer we haar losmaken van de vraag hoeveel mensen Nederland nodig heeft. De belangrijkere vraag is: hoeveel kunnen we produceren met de mensen die we hebben? Zelfs als die op termijn wat zal dalen. Een samenleving met minder werkenden hoeft niet automatisch een armere samenleving te worden. Als iedere werknemer twee keer zoveel kan produceren, kan een kleinere beroepsbevolking uiteindelijk meer voortbrengen dan een veel grotere beroepsbevolking die op de traditionele manier werkt.

Dat is wat automatisering, robotica en AI zo interessant maakt. Niet omdat we uiteindelijk geen mensen meer nodig hebben, maar omdat we menselijke arbeid steeds meer als een hefboom kunnen gebruiken. Een verpleegkundige die minder tijd kwijt is aan administratie kan meer patiënten helpen. Een monteur die met sensoren en AI sneller een storing vindt, kan meer machines onderhouden. Een fabriek die robots inzet voor repetitief werk, kan met dezelfde medewerkers meer produceren. Techniek vervangt niet alleen arbeid, zij vermenigvuldigt de productiviteit van arbeid.

Schaarste is niet een probleem

We zijn geneigd ieder tekort onmiddellijk op te lossen: te weinig personeel betekent meer personeel aantrekken. Maar soms is een tekort ook een signaal dat het bestaande systeem zijn grenzen heeft bereikt. Arbeidsschaarste kan zo’n signaal zijn. Het zegt eigenlijk: met de huidige manier van werken komen we niet verder. Dat kan frustrerend zijn, maar het kan ook precies de aanleiding zijn om het systeem te veranderen. Vergrijzing en arbeidsmarktschaarste kunnen ons dwingen om opnieuw naar productiviteit te kijken. Niet harder werken, maar slimmer werken. Niet steeds meer mensen inzetten, maar technologie gebruiken om iedere mens productiever te maken.

Dat is uiteindelijk de paradox: goedkope arbeid maakt arbeid goedkoop en kan daardoor innovatie uitstellen. Schaarse arbeid maakt innovatie noodzakelijk, maar alleen als we die techniek, energie en infrastructuur waarmee die innovatie mogelijk wordt, ook betaalbaar houden. En de technische deskundigen hebben die deze innovatie kunnen realiseren. De toekomst draait dus om de vraag wat één mens, ondersteund door beschikbare techniek, in staat is te doen.

Dat principe geldt voor iedere organisatie, ook voor de overheid. Want ook daar ligt de uitdaging niet alleen in het vinden van meer mensen, maar vooral in het productiever maken van de mensen die er al zijn. Hoe dat in deze tijd van digitalisatie en transformatie kan zonder dat de organisatie steeds verder uitdijt, is het onderwerp van mijn volgende blog.

Door: Hans Timmerman (foto)