Roland van der Baan (Mendix): overheid moet niet alleen digitaliseren, maar ook durven anders organiseren

“Wanneer je als overheid echt wilt veranderen, dan zou je ook binnen je organisatie echt een cultuur daarvoor moeten durven neerzetten,” zegt hij. Daarmee plaatst Van der Baan de discussie meteen op een ander niveau dan alleen tooling of infrastructuur. Natuurlijk gaat het over data, processen en technologie, maar minstens zo veel over gedrag, samenwerking, bestuurlijke keuzes en het vermogen om oude werkwijzen los te laten.

Hij kijkt daarbij met een dubbel perspectief. Pas enkele maanden werkt hij bij Mendix, maar daarvoor was hij zelf klant bij de overheid. Daardoor ziet hij scherp hoe de vragen aan de leverancierskant samenhangen met de bestuurlijke logica aan de overheidskant. En precies in die wisselwerking zit volgens hem veel van de huidige spanning.

Data

Een van de eerste thema’s die Van der Baan noemt, is data. Niet omdat het een nieuw onderwerp is, maar juist omdat het zo hardnekkig blijft terugkomen. In vrijwel elke overheidsorganisatie leeft de wens om meer te doen met data, business intelligence en datagedreven werken. Maar tegelijk ziet hij dat de fundamenten daar nog vaak onvoldoende voor zijn ingericht.

“In veel gevallen is de data niet op orde,” zegt hij. Dat heeft volgens hem alles te maken met de manier waarop de overheid in het verleden gegevens heeft georganiseerd: verspreid over deelsystemen, gekoppeld via complexe integraties en vaak met verschillende interpretaties, definities en kwaliteitsniveaus. Daardoor is data wel aanwezig, maar niet vanzelfsprekend geschikt voor analyse, sturing of AI-toepassing.

“De data is vaak ongestructureerd binnen de overheid,” zegt hij. “En de samenhang tussen die data ontbreekt vaak. Data zit in subadministraties, wordt soms dubbel opgeslagen en moet vaak nog menselijk worden geïnterpreteerd voordat er iets bruikbaars uitkomt. Daardoor blijft de ambitie groot, maar de bruikbaarheid beperkt.” Low-code kan een oplossing zijn om data sneller te ontsluiten via nieuwe applicaties.

Uitvoering

Mendix biedt in deze context in low-code ontwikkeling die zorgt voor snelheid, flexibiliteit en het sneller opleveren van toepassingen. “Met ons low-code platform kunnen organisaties veel sneller bouwen, iteratief verbeteren en in korte cycli resultaat laten zien. Dat is relevant voor de overheid waar duidelijke deadlines bestaan, ontwikkelcapaciteit schaars is of centrale IT niet overal snel genoeg kan leveren.”

Hij noemt het voorbeeld van een grote organisatie die met traditionele Java-teams niet op tijd klaar dreigde te zijn voor een Europees traject. In eerste instantie was het idee om te prototypen, maar uiteindelijk werd het serieus bouwen. Daardoor kon volgens hem alsnog tijdig een werkende oplossing beschikbaar gesteld worden. Een ander voorbeeld ziet hij bij een ministerie waar het platform juist wordt ingezet om decentrale ontwikkelkracht mogelijk te maken, zodat operationele onderdelen sneller eigen toepassingen kunnen bouwen zonder steeds terug te vallen op de centrale organisatie. Dit is dus vooral een antwoord op de traagheid van klassieke ontwikkel- en verandertrajecten. Het brengt ook de business en de IT dichter bij elkaar.

AI

Bij AI gaat merkt Van der Baan bij de overheid vooral veel voorzichtigheid. “Ook daar zie je terughoudendheid. Dat heeft niet alleen met technologie te maken, maar ook met het bestuurlijke en maatschappelijke geheugen. Zodra AI in de publieke sector wordt besproken, komt onvermijdelijk ook het risico van bias, geautomatiseerde fouten en bestuurlijke schade in beeld.” Die gevoeligheid maakt volgens hem dat de overheid AI anders benadert dan veel private organisaties. “Dat vertaalt zich in voorzichtiger experimenteren, zwaardere afwegingen en meer nadruk op controle.”

Binnen Mendix zelf wordt AI op dit moment vooral als ondersteuning van ontwikkelaars en business gebruikt om sneller code te genereren, beter te ondersteunen, en productiever te werken binnen een gecontroleerd kader. Het is geen volledig autonome publieke beslissingsmachine. Dat verschil is volgens hem belangrijk. “AI is zinvol, maar moet in de overheid altijd worden afgewogen tegen uitlegbaarheid, risico en bestuurlijke verantwoordelijkheid. Daardoor zal de publieke toepassing anders verlopen dan in veel commerciële omgevingen.”

Soevereiniteit

Ook digitale soevereiniteit is volgens Van der Baan een terugkerend gespreksonderwerp. Daarbij ziet hij vooral een spanning tussen visie en uitvoerbaarheid. De wens om meer controle te hebben over data, infrastructuur en cloudgebruik is duidelijk aanwezig, maar de concrete invulling loopt daar volgens hem nog op achter.

“Mendix kan in verschillende vormen worden ingezet in cloudomgevingen, maar ook volledig binnen de muren van een organisatie. Bij Defensie bijvoorbeeld draait het platform volledig binnen de eigen omgeving, juist omdat daar de eisen rond controle en autonomie zwaarder wegen. Voor andere organisaties is het vraagstuk ingewikkelder. Zolang er nog geen volwaardige soevereine cloudomgevingen bestaan die op grote schaal bruikbaar zijn voor de rijksoverheid, blijft een kloof ontstaan tussen wat men wil en wat technisch en organisatorisch al kan.” Ons low-code platform biedt uitgebreide flexibiliteit in deployment zoals cloud, hybride en on-premise. Daarmee kan een vendor-lock-in beperkt worden en portabiliteit en felexibiliteit behouden blijven.

Samenwerken

Volgens Van der Baan ligt daar een duidelijke opgave voor de overheid zelf. “Niet elke organisatie of overheidsdienst hoeft afzonderlijk het wiel opnieuw uit te vinden. De overheid kan veel meer winst boeken als interne samenwerking serieuzer en structureler wordt georganiseerd.” Daarnaast stimuleren we vanuit Mendix het hergebruiken van gebouwd applicaties binnen de overheid. Voorbeelden zien we in de samenwerking van bv Gemeente Rotterdam en Amsterdam op het hergebruik van Mendix applicaties voor de burgers. Ook ander organisaties als COA, CBR en KvK hebben applicaties met elkaar gedeeld.

Ook in de samenwerking met marktpartijen kan de overheid nog veel winst boeken. “Niet omdat leveranciers altijd gelijk hebben, maar omdat de verhouding nu te vaak al in een juridische reflex start. In aanbestedingen wordt sterk gestuurd op prijs, voorwaarden, scope en afbakening. Daarmee verdwijnt de ruimte die nodig is om samen te leren, aan te passen en innovatie op een zinvolle manier in publieke context te laten landen. Als marktpartijen zelf kunnen investeren in nieuwe technologie en die sneller kunnen doorontwikkelen ontstaat ruimte voor ondernemerschap, en verbetert de dienstverlening aan de burger.”